Hệ sinh thái bị tổn thương
Hôm nay là Ngày Quốc tế Phòng ngừa việc Khai thác Môi trường trong Chiến tranh và Xung đột Vũ trang, được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc chính thức thiết lập ngày 5 tháng 11 năm 2001. Ngày kỷ niệm này hướng sự chú ý của cộng đồng quốc tế đến một tội ác thường bị che khuất: từ những cánh rừng bị tàn phá, những dòng sông bị ô nhiễm, những vùng đất bị hủy hoại cho đến các nguồn tài nguyên thiên nhiên bị xâm hại. Môi trường không chỉ đơn thuần là bối cảnh nơi các cuộc giao tranh diễn ra, nhưng chính nó cũng trở thành mục tiêu tấn công, đôi khi bị biến thành một thứ vũ khí chiến thuật và quá thường xuyên trở thành nạn nhân của những hậu quả ngoài ý muốn do chiến tranh gây ra. Một hệ sinh thái bị tổn thương chẳng khác nào một quả bom hẹn giờ, bởi những hậu quả của nó có thể kéo dài rất lâu sau khi tiếng súng đã ngừng. Khi đất đai đánh mất khả năng sản sinh và nuôi dưỡng sự sống, khi nguồn nước không còn có thể sử dụng và sự cân bằng của thiên nhiên bị phá vỡ, thì việc chấm dứt giao tranh không nhất thiết đồng nghĩa với sự trở lại của hòa bình. Mối dây liên kết thiết yếu giữa con người và Trái Đất đang từng ngày bị cắt đứt tại những vùng chiến sự, qua những vết thương sâu sắc chồng chất và tác động lẫn nhau. Vì thế, ngày kỷ niệm hôm nay nhắc nhở chúng ta về một nhận thức căn bản: không thể có một nền hòa bình bền vững nếu không bảo vệ môi trường. Việc gìn giữ các hệ sinh thái không phải là một yếu tố thứ yếu trong tiến trình tái thiết sau chiến tranh, nhưng là một điều kiện không thể thiếu để trao lại tương lai cho các dân tộc, tái xây dựng các cộng đồng và bảo đảm sự ổn định lâu dài.
Sự tàn phá của các cuộc chiến tranh hiện nay
Quyết định của Liên Hợp Quốc về việc chính thức thiết lập ngày quốc tế này xuất phát từ nhận thức rằng các cuộc chiến tranh hiện đại có sức tàn phá chưa từng có, đủ khả năng làm biến đổi các hệ sinh thái theo những cách không thể phục hồi. Trong thế kỷ XX, việc sử dụng rộng rãi các hóa chất làm rụng lá, chẳng hạn như chất độc da cam trong chiến tranh Việt Nam; việc cố ý đốt cháy các giếng dầu tại Kuwait trong Chiến tranh Vùng Vịnh; cũng như các cuộc oanh tạc nhằm vào những cơ sở hóa chất và công nghiệp tại vùng Balkan, đã cho thấy môi trường không chỉ là phông nền của chiến tranh. Trái lại, môi trường có thể bị biến thành một thứ vũ khí chiến thuật thực sự, hoặc phải hứng chịu tình trạng ô nhiễm có hệ thống, với những hậu quả còn kéo dài rất lâu sau khi chiến sự kết thúc. Đó không chỉ là một thực trạng thuộc về quá khứ, nhưng đang tái diễn một cách bi thảm trong các cuộc xung đột ngày nay. Chiến tranh tại Ukraina là một thí dụ điển hình. Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng, kho chứa dầu và các nhà máy công nghiệp đã gây ra những đám cháy, phát tán các chất độc hại và làm ô nhiễm không khí, đất đai cũng như nguồn nước. Quá trình suy thoái và khai thác thiên nhiên này không diễn ra theo một hình thức duy nhất, nhưng chủ yếu thể hiện qua ba cơ chế có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Trước hết là những thiệt hại trực tiếp do các hoạt động quân sự gây ra. Các cuộc oanh tạc, việc sử dụng mìn sát thương và những vụ nổ đã thực sự phá vỡ sự cân bằng sinh học. Đất đai bị biến dạng nghiêm trọng, các dòng sông bị chuyển hướng hoặc ô nhiễm, trong khi những cánh rừng rộng lớn bị san bằng hoặc bị thiêu rụi bởi những đám cháy do chiến tranh gây ra.
Việc khai thác và cướp bóc các nguồn tài nguyên thiên nhiên
Song song với sự tàn phá về mặt vật chất ấy là sự hình thành của một thứ “nền kinh tế cướp bóc”, được nuôi dưỡng bằng việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách có hệ thống và vô tội vạ. Trong nhiều bối cảnh xung đột, gỗ quý, vàng, kim cương và thậm chí cả các loài động vật hoang dã đều trở thành chiến lợi phẩm. Các lực lượng dân quân và những nhóm vũ trang cố ý chiếm đoạt những nguồn tài nguyên này nhằm một mục đích rõ ràng: cung cấp hàng hóa cho các đường dây buôn lậu để tự tài trợ cho hoạt động của mình, mua sắm thêm vũ khí và kéo dài các cuộc giao tranh, khiến những chiến trường tiếp tục tồn tại. Điều làm cho thực trạng này càng trở nên bi thảm hơn chính là sự sụp đổ của các hệ thống quản lý và bảo vệ môi trường. Khi chiến tranh bùng nổ, các cơ quan nhà nước dần đánh mất khả năng kiểm soát lãnh thổ. Các vườn quốc gia và những khu bảo tồn thiên nhiên không còn được giám sát, trở nên dễ bị xâm hại bởi nạn săn bắt trái phép. Những nhà máy xử lý và lọc nước ngừng hoạt động, trong khi việc quản lý chất thải độc hại và chất thải công nghiệp bị xem nhẹ hoặc hoàn toàn bỏ mặc. Sự thiếu vắng các hoạt động kiểm soát, giám sát và những cơ sở hạ tầng thiết yếu đã gây ra các cuộc khủng hoảng nghiêm trọng về y tế và sức khỏe cộng đồng đối với thường dân. Đồng thời, tình trạng ấy còn khởi phát những quá trình suy thoái sinh thái thường diễn ra âm thầm, khó nhận thấy, nhưng để lại hậu quả kéo dài suốt nhiều thập niên.
Những hậu quả lâu dài
Khi ánh đèn của các phương tiện truyền thông không còn hướng về chiến trường và các hiệp định hòa bình cuối cùng được ký kết tại những trung tâm quyền lực, thì đối với thiên nhiên, cuộc chiến vẫn còn lâu mới thực sự kết thúc. Những dư lượng hóa chất từ bom đạn tiếp tục làm ô nhiễm đất đai; các kim loại nặng thấm sâu vào những mạch nước ngầm; trong khi bom mìn vẫn là mối đe dọa thường trực đối với các cộng đồng dân cư và những thế hệ mai sau. Như thế, những hậu quả của chiến tranh đối với môi trường vẫn tiếp tục tồn tại ngay cả khi chiến tranh đã chấm dứt, âm thầm kéo dài sức tàn phá của nó. Không thể tái xây dựng một nền văn minh trên những đống đổ nát của một hệ sinh thái đã bị hủy hoại; cũng không thể bảo đảm công bằng xã hội và sự phát triển bền vững trên một vùng đất bị ô nhiễm. Vì vậy, bảo vệ môi trường tại những vùng đang xảy ra xung đột không phải là một điều xa xỉ chỉ dành cho thời bình, cũng không phải là một hoạt động bảo vệ môi trường mang tính lý thuyết và xa rời thực tế. Trái lại, đó là một điều kiện thiết yếu để bảo vệ sức khỏe con người, bảo đảm sự sống còn của các cộng đồng và kiến tạo một nền hòa bình đích thực, lâu dài và bền vững.
Tác giả: Francesco Citterich (Vatican News)
Chuyển ngữ: Bonum
Nguồn: phattrienconnguoitoandien.org
