(Ge 2:12-18; 2 Cr 5:20 – 6:2; Mt 6:1-6.16-18)
Hôm nay chúng ta cùng với Giáo Hội bước vào mùa chay thánh với cử chỉ xức tro lên đầu. Việc xức tro trên đầu là dấu hiệu của sự sám hối và canh tân. Đây cũng là hành vi xin Chúa dủ thương đến phận hèn tội lỗi của mình như Thánh Vịnh Gia thốt lên: “Lạy Chúa, xin dủ lòng xót thương, vì chúng con đắc tội với Ngài.” Lời Chúa hôm nay đưa ra những chỉ dẫn cần thiết để chúng ta thực hiện trong ngày hôm nay nói riêng và suốt mùa chay thánh nói chung.
Trong bài đọc 1, ngôn sứ Giôen mời gọi dân Israel trở về với Chúa. Thái độ họ cần có là: “Các ngươi hãy hết lòng trở về với Ta, hãy ăn chay, khóc lóc, và thống thiết than van” (2:13). Sự trở về này là một hành trình nội tâm. Ngôn sứ cũng cho biết lý do tại sao dân cần trở về với Chúa “vì Người từ bi và nhân hậu, chậm giận và giàu tình thương, Người hối tiếc vì đã giáng hoạ” (2:13). Chi tiết này giúp chúng ta hiểu ý nghĩa của việc xức tro. Đây là một dấu chỉ bên ngoài để ám chỉ sự thống hối và biến đổi bên trong mà mỗi người chúng ta sẽ thực hiện trong ngày hôm nay cũng như trong suốt mùa chay thánh. Nhiều lần, chúng ta thực hiện việc xức tro cũng như những việc đạo đức được mời gọi trong mùa chay một cách máy móc và bề ngoài, mà không mang theo sự biến đổi bên trong nào. Chúng ta cần ý thức rằng, “hãy xé lòng, chứ đừng xé áo” (2:14). Điều Chúa ưa thích là sự biến đổi bên trong chứ không phải là sự thay đổi bên ngoài.
Về phần mình, Thánh Phaolô mời gọi các tín hữu Côrintô làm hoà với Thiên Chúa, “Đấng chẳng hề biết tội là gì, thì Thiên Chúa đã biến Người thành hiện thân của tội lỗi vì chúng ta, để làm cho chúng ta nên công chính trong Người” (2 Cr 5:21). Vì Đức Kitô đã đến để mang lấy ách nô lệ tội lỗi và giải thoát chúng ta khỏi xiềng xích tội lỗi nên chúng ta phải sống ngay lành trước nhan Ngài. Những lời trên phải làm chúng ta đấm ngực sám hối vì Thiên Chúa muốn chúng ta nên công chính mà đã biến Đức Kitô, Đấng chẳng hề biết tội, thành hiện thân của tội lỗi chúng ta. Vì vậy, chúng ta đừng làm cho ơn huệ của Thiên Chúa được ban nơi Đức Kitô trở nên vô hiệu, đó là ơn được công chính hoá. Thời gian mùa chay thánh là thời gian thuận tiện để chúng ta thực hiện điều này, đó là làm hoà với Thiên Chúa: “Ta đã nhận lời ngươi vào thời Ta thi ân, phù trợ ngươi trong ngày Ta cứu độ. Vậy, đây là thời Thiên Chúa thi ân, đây là ngày Thiên Chúa cứu độ” (2 Cr 6:2).
Trong bài Tin Mừng hôm nay, Thánh Mátthêu đưa ra cho chúng ta ba việc đạo đức mà người Do Thái thường làm trong thời gian mong chờ Thiên Chúa thi ân giáng phúc [nhất là trong thời kỳ gặp những điều bất hạnh]. Ba việc đó là: bố thí, cầu nguyện và ăn chay. Ba việc đạo đức này liên quan đến tương quan với Thiên Chúa và tạo thành một cuộc thay đổi thái độ nội tâm. Đây là bảng liệt kê của người Do Thái, mặc dù nó không nói gì đến Đền Thờ, và có thể nó được đặt nền tảng trên Đnl 6:5. Chúng ta sẽ không tìm thấy phần này trong Tin Mừng của Máccô và Luca. Điều đáng lưu ý là ba điều đạo đức này theo cùng một cấu trúc, và được khuyên phải làm trong thầm lặng, không phô trương, không khoe khoang. Nói cách khác, chúng ta phải thực hiện chúng với ý hướng không tìm sự khen ngợi của người đời, nhưng tìm phần thưởng từ tay Thiên Chúa.
Trước khi dạy các môn đệ về thái độ cần có trong khi thực hiện ba việc đạo đức, Chúa Giêsu nhắc nhở các môn đệ về ý hướng làm những việc đó: “Khi làm việc lành phúc đức, anh em phải coi chừng, chớ có phô trương cho thiên hạ thấy. Bằng không, anh em sẽ chẳng được Cha của anh em, Đấng ngự trên trời, ban thưởng” (6:1). Trong những lời này, Chúa Giêsu khuyến cáo các môn đệ rằng các việc đạo đức phải được thực hiện trong tương quan với Thiên Chúa. Đấng sẽ khen thưởng cho họ. Đây là một mối tương quan cá vị và sống động. Nói cách khác, những việc đạo đức chúng ta thực hiện phải đưa chúng ta đến một mối tương quan động và mật thiết hơn với Thiên Chúa.
Việc bố thí hay còn gọi là việc bác ái là việc đầu tiên được đề cập đến. Đây là việc dễ dàng được quan sát nhất, nên nhiều người có thể sử dụng nó để cho người khác biết. Chúa Giêsu khuyên các môn đệ rằng: “Vậy khi bố thí, đừng có khua chiêng đánh trống, như bọn đạo đức giả thường biểu diễn trong hội đường và ngoài phố xá, cốt để người ta khen” (6:2). Theo nguyên từ, người “đạo đức giả” là một “diễn viên,” là người diễn cho người khác xem. Chúa Giêsu nói các môn đệ tránh thái độ diễn xuất này. Vì khi diễn xuất xong, nếu diễn hay, họ sẽ được người ta vỗ tay, ca tụng [“Thầy bảo thật anh em, chúng đã được phần thưởng rồi”]. Chúa Giêsu muôn các môn đệ của Ngài làm việc bố thí cách quảng đại, nhưng âm thầm và không đi tìm sự vỗ tay ca tụng của người khác. Nhưng tìm phần thưởng muôn đời trong Nước Trời: “Còn anh, khi bố thí, đừng cho tay trái biết việc tay phải làm, để việc anh bố thí được kín đáo. Và Cha của anh, Đấng thấu suốt những gì kín đáo, sẽ trả lại cho anh” (6:3-4). Chúng ta có sống đúng với lời dạy của Chúa Giêsu không hay chúng ta đi tìm vinh danh của con người trong những việc bác ái chúng ta làm?
Công việc thứ hai là công việc cầu nguyện. Chúa Giêsu khuyến cáo các môn đệ về thái độ tôn thờ Thiên Chúa bằng môi bằng miệng, nhưng lòng lại xa Ngài: “Và khi cầu nguyện, anh em đừng làm như bọn đạo đức giả: chúng thích đứng cầu nguyện trong các hội đường, hoặc ngoài các ngã ba ngã tư, cho người ta thấy. Thầy bảo thật anh em: chúng đã được phần thưởng rồi” (6:5). Cầu nguyện phải là một sự hiệp nhất cá vị một cách chân thật với Thiên Chúa và như thế nó phải ngắn gọn, bởi vì nó chỉ mang lại lợi ích cho chúng ta chứ không phải cho Thiên Chúa, bởi vì Ngài biết những gì chúng ta cần. Cầu nguyện là lương thực cho đức tin: “Còn anh, khi cầu nguyện, hãy vào phòng, đóng cửa lại, và cầu nguyện cùng Cha của anh, Đấng hiện diện nơi kín đáo. Và Cha của anh, Đấng thấu suốt những gì kín đáo, sẽ trả lại cho anh” (6:6). Trong những lời này Chúa Giêsu không xem thường việc cầu nguyện nơi công cộng, bởi vì Chúa Giêsu cũng tham dự vào các buổi thờ phượng trong hội đường và Đền Thờ. Tóm lại, điều Chúa Giêsu muốn dạy các môn đệ trong cầu nguyện là trở nên một với Thiên Chúa trong một tương quan cá vị và chân thật.
Việc đạo đức cuối cùng là ăn chay. Đây là một lối thực hành đạo đức tôn giáo mang tính công cộng và cá nhân, kín đáo. Chúng ta biết rằng, người Do Thái không có mùa chay như chúng ta, nhưng có một vài ngày toàn dân phải ăn chay, đặc biệt là Yôm Kippur. Bên cạnh đó, có nguồn cho biết người Do Thái ăn chay cách cá nhân trong những ngày thứ hai và thứ năm, trong khi đó, người Kitô hữu chọn thứ tư và thứ sáu. Ăn chay được hiểu như là hạ mình trước Thiên Chúa (Is 58:3-9), mang lại sức mạnh cho cầu nguyện (Tob 12:8; 2 Chr 20:3), và có liên quan đến bố thí [những gì chúng ta thu được từ ăn chay, chúng ta bố thí cho người nghèo). Một chi tiết quan trong cầu lưu ý trong việc ăn chay là thái độ “vui tươi,” được diễn tả qua hình ảnh rửa mặt: “Còn anh, khi ăn chay, nên rửa mặt cho sạch, chải đầu cho thơm, để không ai thấy là anh ăn chay ngoại trừ Cha của anh, Đấng hiện diện nơi kín đáo. Và Cha của anh, Đấng thấu suốt những gì kín đáo, sẽ trả lại cho anh” (6:17-18). Trong những lời này, Chúa Giêsu muốn dạy các môn đệ rằng, ăn chay là trực tiếp hướng đến Thiên Chúa, chứ không phải hướng đến con người. Ăn chay đòi hỏi đức tin, vì chỉ với đức tin chúng ta mới hiểu được rằng ăn chay giúp chúng ta cảm nghiệm cách sâu xa sự gần gũi và yêu thương, tha thứ của Thiên Chúa.
Lm. Antôn Nguyễn Ngọc Dũng, SDB
