TGPSG/Vatican News — Bruno Giussani, tác giả một cuốn sách về tác động của trí tuệ nhân tạo đối với đời sống con người, suy tư về Sứ điệp của Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, với chủ đề “Giữ gìn tiếng nói và gương mặt con người.”
Có bao nhiêu thuật toán đang hiện diện trong đời sống hằng ngày của chúng ta? Có bao nhiêu cảm biến? Có bao nhiêu màn hình?
Việc tương tác với màn hình và các giao diện kỹ thuật số đủ loại đã trở thành hoạt động chính của hầu hết chúng ta.
Nhưng có bao nhiêu trong số những tương tác ấy thực sự là kết quả của một lựa chọn? Hơn cả một thói quen, nó đang trở thành một điều kiện sống. Xã hội chúng ta ngày càng được cấu trúc quanh các thuật toán và mạng lưới kỹ thuật số, vốn định hình hình thái và động lực của xã hội.
Điều này đã không xảy ra, và cũng không đang xảy ra, qua tranh luận công khai, quyết định chính trị hay tiến trình dân chủ, mà chủ yếu là hệ quả gián tiếp (dù không hề ngẫu nhiên) của các cơ chế thương mại và việc tiếp nhận công nghệ một cách vội vã, thiếu phê phán, vốn đang tái định nghĩa lĩnh vực xã hội, kinh tế và văn hóa.
Sự “thuật toán hóa” đời sống này đặt ra những câu hỏi cốt lõi: Ai kiểm soát các hệ thống ấy? Chúng truyền tải những giá trị và logic nào, và loại trừ những gì? Hệ quả đối với tính tự chủ của con người là gì? Và liệu chúng ta còn đủ khả năng đặt ra những câu hỏi đó, hay đang dần quen sống trong một thế giới nơi các câu trả lời đã được viết sẵn trong mã máy tính bao quanh chúng ta?
Trong sứ điệp soi sáng của ngài nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, cử hành ngày 17/5/2026, khi Đức Thánh Cha Lêô XIV viết rằng thách đố của chúng ta “không phải là công nghệ, mà là nhân học”, trong một câu tưởng chừng đơn giản, ngài đã gói gọn toàn bộ chiều sâu về nỗi băn khoăn và trách nhiệm mà mỗi người cần cảm nhận trước sự phát triển của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).
Nhiều người vẫn xem các công nghệ này chỉ là công cụ giúp đơn giản hóa và tăng tốc các quy trình hiện có.
Thực tế, trong hai thập kỷ qua, ban đầu chậm rãi rồi ngày càng nhanh hơn, những công nghệ này, từ mạng xã hội đến các hệ thống thương mại, đã trở thành các nền tảng.
Chúng là những kiến trúc vô hình trong đó chúng ta vận hành và “sống”, đồng thời khả năng tham gia đời sống xã hội và nghề nghiệp của chúng ta ngày càng phụ thuộc vào đó.
Sự xuất hiện cách đây khoảng ba năm rưỡi của AI tạo sinh, các chatbot mà chúng ta tương tác bằng cách viết hoặc nói, đã làm gia tăng mạnh mẽ sự thay thế logic con người bằng logic công nghệ.
Các “tác nhân” AI hiện đang bắt đầu lan rộng: những hệ thống có mức độ tự chủ ngày càng cao, có khả năng xử lý nhiều nhiệm vụ phức tạp thay cho người dùng mà không cần chỉ dẫn chi tiết.
Trong khi đó, các công nghệ thần kinh học đang dần xuất hiện – một nhóm thiết bị có khả năng tương tác trực tiếp với não bộ và hệ thần kinh con người.
Điều này báo trước một tương lai không xa, nơi con người và các thực thể nhân tạo cùng tồn tại, tương tác và đồng tiến hóa.
Những phát triển này dần tái định nghĩa điều được coi là “bình thường” và “chấp nhận được”, đồng thời định hình mạnh mẽ bối cảnh đạo đức và luân lý của xã hội.
Thực tế, các thuật toán không hề trung lập.
Chúng được thiết kế để tối ưu hóa những mục tiêu nhất định, thường là kinh tế (lợi nhuận, mức độ tương tác, hiệu quả, cạnh tranh), và đôi khi là chính trị hoặc văn hóa.
Khi làm vậy, chúng tái thiết lập những gì được coi là đúng, đáng mong muốn hay cần thiết, qua đó thay đổi – theo lời Đức Giáo hoàng Lêô XIV – “một số trụ cột nền tảng của nền văn minh nhân loại.”
Ranh giới giữa điều chấp nhận được và không chấp nhận được không dịch chuyển qua lựa chọn có ý thức, mà qua sự thích nghi, qua việc thụ động chấp nhận những gì công nghệ khiến trở nên tiện lợi, hiển thị và được đánh giá cao. Vì thế, xã hội đang bị “tái lập trình” bằng thuật toán.
Câu hỏi trung tâm vì thế là: ai quyết định các quy tắc của xã hội mới này? Nếu các động lực kinh tế – xã hội và thậm chí cả đạo đức ngày càng bị chi phối bởi các hệ thống tự động do một số ít tập đoàn lớn hoặc chính phủ kiểm soát, thì không gian nào còn lại cho lựa chọn cá nhân và tập thể?
Làm sao có thể bảo đảm công bằng, công lý và phẩm giá nếu các quyết định được đưa ra bởi những cỗ máy mà phần lớn con người không thể hiểu được cách vận hành? Sự “tái lập trình” bằng thuật toán không phải là định mệnh tất yếu.
Tuy nhiên, đó là một quá trình cần được hiểu rõ, thảo luận một cách phê phán và, khi cần, phải được phản kháng.
“Mỗi người chúng ta đều có một ơn gọi độc nhất và không thể thay thế, bắt nguồn từ kinh nghiệm sống của chính mình và được biểu lộ qua tương tác với người khác,” Đức Giáo hoàng Lêô XIV viết.
Chính trong không gian giao tiếp này, nhân tính của chúng ta được bộc lộ và được nhìn nhận. Nhưng cũng chính trong không gian ấy, các cỗ máy, được phát triển để mô phỏng tư duy và ngôn ngữ, lại xen vào mà không cần xin phép.
Chúng tự giới thiệu như “bạn bè”, tự đặt mình làm trung gian giữa chúng ta với người khác và giữa chúng ta với thực tại của thế giới.
Trong một thế giới đề cao năng suất, tốc độ và lợi nhuận, điều mà trí tuệ nhân tạo tạo sinh mang lại vô cùng hấp dẫn: khả năng giải phóng bản thân bằng cách giao phó cho máy móc, thoát khỏi nỗ lực suy nghĩ, học hỏi, đánh giá, viết và tự ra quyết định.
Có vẻ như việc ủy thác này sẽ dẫn đến sự suy giảm năng lực tinh thần và cảm xúc của con người, tạo ra một dạng “nợ nhận thức.” Ngày càng nhiều người có thể quen với việc được dẫn dắt bởi những hệ thống không có trải nghiệm sống thực sự, không biết đau khổ hay niềm vui, và thụ động tiếp nhận những gì Đức Giáo hoàng Lêô XIV gọi là “những ý nghĩ chưa được suy nghĩ.”
Như nhà văn Công giáo Pháp Georges Bernanos từng nói, nguy hiểm không nằm ở sự gia tăng của máy móc, mà ở việc ngày càng nhiều người, ngay từ nhỏ, “chỉ còn khao khát những gì máy móc có thể mang lại.”
Được viết năm 1944, mười hai năm trước khi khái niệm “trí tuệ nhân tạo” ra đời, nhận định của Bernanos giờ đây mang tính tiên tri. Vì vậy, nguy cơ không chỉ nằm ở sức mạnh của thuật toán và những người sở hữu, kiểm soát chúng, mà trên hết nằm ở sự từ bỏ dần dần việc rèn luyện các năng lực của chính chúng ta.
Chúng ta phải gìn giữ “gương mặt và tiếng nói,” như Đức Giáo hoàng kêu gọi trong Sứ điệp của ngài. Nói cách khác, chúng ta phải bảo vệ không gian nhân bản, những “đặc tính độc nhất” và “riêng biệt” của con người.
Mỗi người chúng ta có một trải nghiệm khác nhau khi tương tác với trí tuệ nhân tạo. Điều một người thấy hữu ích thì người khác có thể cảm thấy bất ổn. Có người thấy trật tự; người khác lại thấy hỗn loạn.
Nhưng khó có khả năng AI phát triển theo hướng an toàn, có lợi và vì lợi ích chung nếu không có nỗ lực có chủ đích và mang tính tập thể.
Vì vậy, tất cả chúng ta, từ chuyên gia công nghệ đến người mới bắt đầu, từ người ủng hộ đến người hoài nghi, đều có chung trách nhiệm: đòi hỏi công nghệ phục vụ con người và sự thật, chứ không phải ngược lại. Đó là những công cụ của công lý, chứ không phải công cụ của quyền lực. Phải bảo vệ tự do, bình đẳng và phán đoán của con người. Phải nhận ra rằng không phải câu hỏi nào cũng có câu trả lời bằng thuật toán, không phải điều gì có thể tính toán được thì đều đúng, đều tốt hay đều đáng mong muốn.
Phải biết đo lường sự đổi mới bằng chuẩn mực phẩm giá của mỗi con người.
Và phía sau mỗi thuật toán, mỗi ứng dụng và mỗi màn hình, xin đừng bao giờ quên những gương mặt và tiếng nói của những con người đồng loại thân hữu của chúng ta.
Tác giả: Bruno Giussani
Xuân Đại biên dịch
